سفر وزیر نفت به هند را نمیتوان فقط بهمنزله حضور در یازدهمین نشست وزیران نفت و انرژی بریکس تلقی کرد. مجموعه برنامههای این سفر، از دیدارهای دوجانبه با مقامهای هندی و حضور در آیین گشایش مرکز تعالی دیجیتال بریکس گرفته تا طرح پیشنهادهای ایران درباره امنیت انرژی و مذاکرات مربوط به سرمایهگذاری در پروژههای صنعت نفت، نشان میدهد تهران و دهلینو در حال ترسیم نقشه راهی تازه برای روابطی هستند که اگرچه در سالهای اخیر تحتتأثیر تحریمها با افتوخیزهایی همراه بوده، اما همچنان بر پایه منافع مشترک و پیشینهای چند صدساله استوار است.
به گزارش راویان به نقل از شانا، محسن پاکنژاد چهارشنبه هفته گذشته (سوم تیر) پیش از آغاز نشست رسمی وزیران نفت و انرژی گروه بریکس در بدو ورود به فرودگاه هند با تأکید بر اینکه «ایران و هند قرنهاست روابط تاریخی بلندمدتی با یکدیگر دارند»، از آمادگی تهران برای توسعه روابط با دهلینو در همه زمینهها، بهویژه بخش انرژی خبر داد. این موضعگیری، جهتگیری اصلی سفر را نیز مشخص کرد: تمرکز بر گسترش همکاریهای دوجانبه در کنار تقویت همکاریهای چندجانبه در قالب بریکس.
نفت؛ ستون اصلی روابط اقتصادی
تهران و دهلینو دههها شریک یکدیگر در بازار انرژی بودهاند. رشد اقتصادی سریع هند، این کشور را به یکی از بزرگترین مصرفکنندگان انرژی جهان بدل کرد و ایران هم به دلیل نزدیکی جغرافیایی، کیفیت مناسب نفت خام و هزینه پایین حملونقل، یکی از تأمینکنندگان اصلی نیاز پالایشگران هندی بوده است.
تا پیش از سال ۲۰۱۹، هند یکی از بزرگترین مشتریان نفت ایران به شمار میرفت و در برهههایی روزانه بیش از ۶۰۰ هزار بشکه نفت خام از این کشور وارد میکرد. افزونبر تجارت نفت، دو طرف درباره توسعه میدان گازی فرزاد بی، سرمایهگذاری در صنایع بالادست و پاییندست و توسعه زیرساختهای انرژی نیز مذاکرات گستردهای داشتند.
بازگشت تحریمهای آمریکا و لغو معافیتهای خرید نفت ایران، روند همکاریهای نفتی دو کشور را با وقفهای جدی روبهرو کرد و پالایشگاههای هند واردات نفت خام از ایران را متوقف کردند؛ اتفاقی که یکی از مهمترین بازارهای صادراتی نفت ایران را از دسترس خارج کرد. بااینحال، گفتوگو بین دو طرف برای تقویت همکاریها در حوزه انرژی هیچگاه متوقف نشد و بندر چابهار، کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب و ظرفیتهای سرمایهگذاری در صنعت انرژی همچنان در دستور کار دو طرف باقی ماند.
مذاکراتی فراتر از خرید و فروش نفت
سفر اخیر وزیر نفت را میتوان نخستین گام جدی برای فعالترشدن این گفتوگوها پس از تحولات اخیر منطقه دانست. پاکنژاد در نخستین روز سفر خود با شری مانوهر لال، وزیر نیرو، مسکن و امور شهری هند، دیدار و درباره توسعه همکاریهای دوجانبه گفتوگو کرد.
در ادامه نیز در حاشیه نشست وزیران نفت و انرژی گروه بریکس با هاردیپ سینگ پوری، وزیر نفت و گاز طبیعی هند، دیدار و گفتوگو داشت؛ مذاکرهای که محور اصلی آن، توسعه همکاریها در حوزههای نفت، گاز و بازرگانی بین دو کشور بود.
وزیر نفت پس از پایان سفر هم اعلام کرد در مذاکرات انجامشده، درباره موضوع مشارکت و سرمایهگذاری طرف هندی در پروژههای صنعت نفت ایران بحث شده است. این موضوع از آن رو اهمیت دارد که در صورت فراهمشدن شرایط، همکاری دو کشور میتواند از سطح تجارت نفت فراتر رود و به سرمایهگذاری مشترک در پروژههای توسعهای صنعت نفت و گاز گسترش یابد.
بریکس؛ سکوی همکاریهای تازه
بخش مهمی از برنامههای وزیر نفت در هند به نشست وزیران نفت و انرژی گروه بریکس اختصاص داشت؛ نشستی که در آن، ایران تلاش کرد افزونبر پیگیری روابط دوجانبه، نقش فعالتری در همکاریهای انرژی میان اقتصادهای نوظهور جهان ایفا کند.
پاکنژاد در سخنرانی خود با اشاره به حملههای اخیر به زیرساختهای نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی ایران، این اقدامها را تهدیدی علیه امنیت انرژی جهان دانست و تأکید کرد که ثبات بازارهای جهانی انرژی تنها از مسیر همکاری کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده امکانپذیر است.
وی همچنین با اشاره به افزایش مخاطرههای ژئوپلیتیک، نوسان بازارهای انرژی، رشد تقاضای جهانی و ضرورت سرمایهگذاری در صنعت نفت و گاز، پیشنهاد تشکیل «مشارکت امنیت انرژی بریکس» را مطرح کرد؛ ابتکاری که میتواند در چهارچوب نقشهراه همکاری انرژی بریکس ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰، بر حفاظت از زیرساختهای حیاتی انرژی، افزایش تابآوری زنجیره تأمین، توسعه سرمایهگذاری و تسهیل تبادل اطلاعات میان اعضا متمرکز شود.
وزیر نفت همچنین با ارائه تصویری از ظرفیتهای صنعت انرژی ایران، اعلام کرد که تولید سالانه گاز طبیعی ایران به بیش از ۲۸۰ میلیارد مترمکعب، ظرفیت تولید نفت به روزانه ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه و ظرفیت تولید فرآوردههای نفتی به روزانه ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه رسیده است؛ ظرفیتی که به اعتقاد وی میتواند در خدمت همکاریهای گستردهتر میان اعضای گروه بریکس قرار گیرد.
فناوری؛ محور تازه همکاریهای انرژی
یکی از بخشهای مهم این سفر، حضور وزیر نفت در آیین گشایش رسمی «مرکز تعالی دیجیتال بریکس برای شبکههای هوشمند و ذخیرهسازی انرژی» بود.
پاکنژاد این مرکز را نقطه عطفی در همکاریهای انرژی کشورهای عضو گروه بریکس دانست و تأکید کرد توسعه فناوریهای دیجیتال، شبکههای هوشمند، ذخیرهسازی انرژی، هوش مصنوعی و تبادل دانش فنی، از مهمترین نیازهای صنعت انرژی در دهههای آینده است.
به گفته وی، این مرکز میتواند شکافهای فناورانه میان اعضای گروه بریکس را کاهش دهد و زمینه انتقال فناوری، توسعه ظرفیتهای فنی و شکلگیری پروژههای مشترک را فراهم کند؛ موضوعی که نشان میدهد همکاریهای انرژی دیگر فقط به تجارت نفت محدود نیست و فناوری به یکی از محورهای اصلی همکاریهای آینده بدل شده است.
فرهنگ؛ سرمایهای که روابط را پایدار کرده است
روابط ایران و هند، برخلاف بسیاری از مناسبات اقتصادی، تنها بر پایه منافع تجاری شکل نگرفته است؛ پیشینه فرهنگی دو کشور، یکی از مهمترین عوامل استمرار این روابط در دورههای مختلف تاریخی بوده است.
فارسی نزدیک به هفت قرن زبان رسمی بخش بزرگی از شبهقاره هند بود و آثار حافظ، سعدی، مولوی و دیگر بزرگان ادب فارسی قرنها در مراکز علمی این کشور تدریس میشد. تأثیر معماری ایرانی بر بناهای شاخصی همچون تاج محل، حضور جامعه پارسیان در هند، آموزش زبان فارسی در دانشگاههای این کشور، همکاریهای دانشگاهی و برگزاری هفتههای فرهنگی نیز نشان میدهد پیوندهای فرهنگی دو کشور همچنان زنده است و پشتوانهای برای توسعه روابط اقتصادی و سیاسی به شمار میرود.
چشماندازی فراتر از گذشته
تحولات اخیر نشان میدهد تهران و دهلینو در تلاشاند روابط خود را متناسب با شرایط تازه اقتصاد و انرژی جهان بازتعریف کنند. اگر در گذشته محور اصلی همکاری دو کشور صادرات نفت خام بود، امروز محورهایی مانند سرمایهگذاری مشترک، انتقال فناوری، امنیت انرژی، همکاری در قالب بریکس، توسعه زیرساختهای انرژی، هوشمندسازی شبکهها و بهرهگیری از ظرفیتهای ترانزیتی نیز به دستور کار مشترک اضافه شده است.
از این منظر، سفر وزیر نفت به هند را میتوان بیش از یک سفر دیپلماتیک برشمرد؛ سفری که تلاش دارد با تکیه بر پیشینه تاریخی و فرهنگی دو کشور و استفاده از ظرفیتهای نوظهور بریکس، زمینهساز آغاز مرحلهای تازه در روابط تهران و دهلینو باشد؛ مرحلهای که در آن، انرژی همچنان محور همکاری است، اما این بار با نگاهی گستردهتر به فناوری، سرمایهگذاری و امنیت انرژی جهان.
