به گزارش اقتصادنیوز، توافق جدید ایران و آمریکا با استقبال محتاطانه ترکیه روبهرو شده است. آنکارا امیدوار است این توافق به افزایش تجارت با ایران، کاهش تنشهای منطقهای، امنیت مرزها و تقویت نقش دیپلماتیک ترکیه در خاورمیانه منجر شود.
المانیتور در گزارشی نوشت: ترکیه با احتیاط از تفاهمنامه میان ایالات متحده و ایران استقبال کرده است؛ توافقی که از نگاه مقامهای ترک میتواند به کاهش تنشهای منطقهای، احیای تجارت با تهران و کاستن از خطر گسترش جنگ در مرزهای این کشور کمک کند. با این حال، آنکارا همچنان نگران آن است که ابهامات باقیمانده در این توافق در آینده دوباره به شعلهور شدن درگیریها منجر شود.
اقتصادنیوز: این عدم تقارن باعث شده تا پذیرش بنبست برای واشنگتن بسیار دشوارتر از تهران باشد. آمریکا نمیتواند سلطه منطقهای ایران را تحمل کند، اما همانگونه که تحولات ماههای اخیر نشان دادهاند، جنگ ابزار مناسبی برای مهار این نفوذ نیست. این نگرانیها نیازمند ابزارهایی متفاوت و هدفمندتر هستند.
ایران و آمریکا روز چهارشنبه یک تفاهمنامه ۱۴ بندی امضا کردند که هدف آن تمدید آتشبس و بازگشایی تنگه هرمز است. این توافق یک بازه زمانی ۶۰ روزه برای مذاکره درباره توافق نهایی در نظر گرفته که موضوعاتی چون برنامه هستهای ایران، لغو تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده و کاهش تنشهای منطقهای، از جمله در لبنان، را در بر میگیرد.
برای ترکیه، این توافق میتواند یک فرصت راهبردی مهم باشد؛ کاهش خطرات مربوط به انرژی و حملونقل دریایی، امکان افزایش تجارت با ایران و کاهش فشار ناشی از ضرورت حفظ تعادل میان آمریکا، ایران و اسرائیل.
ترکیه و ایران طی دهههای گذشته رقابتی را مدیریت کردهاند که هیچیک اجازه نداده به یک رویارویی پایدار و غیرقابل بازگشت تبدیل شود. دو کشور حتی در شرایطی که از نیروهای سیاسی متضاد در نقاط مختلف منطقه حمایت میکردند، توانستهاند کانالهای تجاری و دیپلماتیک خود را حفظ کنند.
این الگو در عراق و سوریه بارها آزموده شد؛ جایی که آنکارا و تهران سالها برای افزایش نفوذ خود رقابت کردهاند. سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ نیز بر نارضایتی ایران از ترکیه افزود.
رقابت دو کشور به قفقاز جنوبی هم کشیده شده است؛ منطقهای که در آن ترکیه از جمهوری آذربایجان، نزدیکترین متحد خود، در برابر ارمنستان نزدیک به ایران در مناقشات ارضی میان باکو و ایروان حمایت کرده است.
با وجود این رقابتها، آنکارا در قبال جنگ رویکردی محتاطانه در پیش گرفت. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم کرد و بارها خواستار حلوفصل اختلافات از مسیر دیپلماسی شد.
ترکیه حتی زمانی که بهطور مستقیم تحت تأثیر درگیریها قرار گرفت هم خویشتنداری خود را حفظ کرد. در ماههای مارس و آوریل، چندین موشک بالستیک ایرانی از حریم هوایی ترکیه عبور کردند و سامانههای پدافند هوایی ناتو در رهگیری آنها مشارکت داشتند. آنکارا این موضوع را با تهران در میان گذاشت و هشدار داد که هر اقدامی که امنیت خاک ترکیه را تهدید کند یا این کشور را وارد جنگ کند، غیرقابل قبول خواهد بود. با این حال، دولت ترکیه از تبدیل این رخدادها به یک رویارویی گستردهتر خودداری کرد.
پس از اعلام توافق واشنگتن و تهران، ترکیه نیز به سرعت حمایت خود را از آن ابراز کرد. شورای امنیت ملی ترکیه روز پنجشنبه با انتشار بیانیهای از این توافق استقبال کرد.
جنگ بدون تحقق بدترین سناریوهای مورد نگرانی آنکارا به پایان رسیده است. مقامهای ترک بیم آن داشتند که ادامهدار شدن درگیریها موج تازهای از پناهجویان ایرانی را روانه این کشور کند؛ آن هم در شرایطی که ترکیه هماکنون میزبان بیش از دو میلیون پناهجو است و احساسات ضدپناهجویی در جامعه رو به افزایش است.
توافق ایران و آمریکا چه تاثیری بر ترکیه دارد؟
کاهش تنشهای منطقهای، افزایش تجارت و کاهش فشارهای امنیتی از مهمترین پیامدهای این توافق برای ترکیه است.
حجم تجارت ایران و ترکیه چقدر است؟
بر اساس آمار رسمی، حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۵ میلیارد دلار بوده است.
آیا تحریمهای ایران لغو میشود؟
لغو تحریمها یکی از محورهای مذاکرات ۶۰ روزه میان تهران و واشنگتن است.
سرهان آفاجان، رئیس مرکز مطالعات ایران در آنکارا، معتقد است که ترکیه از این توافق سود قابل توجهی خواهد برد.
او به المانیتور گفت: اگر تحریمهای ایران لغو شود، آنکارا و تهران میتوانند به هدف دیرینه خود یعنی رساندن حجم تجارت دوجانبه به ۳۰ میلیارد دلار نزدیک شوند.
ترکیه و ایران بارها هدف افزایش تجارت دوجانبه تا سقف ۳۰ میلیارد دلار را مطرح کردهاند؛ آخرین بار نیز در جریان سفر عمر بولات، وزیر تجارت ترکیه، به تهران در ماه دسامبر این موضوع مورد تأکید قرار گرفت.
بر اساس آمار رسمی، حجم تجارت میان دو کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۵ میلیارد دلار بود که از این میزان، ۳.۲۳ میلیارد دلار به صادرات ترکیه به ایران و ۲.۴۵ میلیارد دلار به واردات از ایران اختصاص داشت.
از نگاه آنکارا، حتی کاهش نسبی فشارها بر تهران نیز میتواند به احیای همکاریهای انرژی، حملونقل و تجارت مرزی کمک کند؛ حوزههایی که ترکیه مدتهاست به دنبال توسعه آنهاست.
الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن و کارشناس مسائل ایران، در گفتوگو با المانیتور اظهار داشت: ترکیه دقیقا همان چیزی را در اختیار ایران قرار میدهد که تهران به آن نیاز دارد؛ تجارت، انرژی و کاهش تنش. اگر آتشبس پایدار بماند، روابط دو کشور عمیقتر خواهد شد.
جنگ اخیر همچنین موجب همگرایی غیرمنتظرهای میان تهران و آنکارا در موضوعی شد که سالها محل اختلاف دو طرف بود: مسئله گروههای مسلح کُرد.
ترکیه سالهاست ایران را متهم میکند که در مقابله با حزب کارگران کردستان (پکک) همکاری کافی ندارد و حتی در برخی موارد، زمانی که منافع تهران اقتضا کرده، با گروههای نزدیک به این سازمان در منطقه سنجار عراق هماهنگی داشته است.
پکک از سال ۱۹۸۴ علیه دولت ترکیه دست به شورش مسلحانه زده و از سوی ترکیه، ایالات متحده و اتحادیه اروپا به عنوان یک سازمان تروریستی شناخته میشود.
با این حال، طرحی که واشنگتن پیشتر برای مسلح کردن گروههای کُرد ایرانی علیه تهران در نظر گرفته بود، به همان اندازه که ایران را نگران کرد، موجب نگرانی آنکارا شد. یکی از دلایل اصلی این نگرانی احتمال نقشآفرینی حزب حیات آزاد کردستان (پژاک) بود؛ گروهی که در سال ۲۰۰۴ توسط اعضای پکک تاسیس شد.
یک تحلیلگر سیاسی ایرانی مستقر در تهران که نخواست نامش فاش شود، به المانیتور گفت مقامهای ایرانی از برخی اقدامات ترکیه در طول جنگ قدردانی میکنند؛ بهویژه نقش آنکارا در جلوگیری از احتمال ورود گروههای مسلح کُرد ایرانی از اقلیم کردستان عراق به مناطق غربی ایران.
او گفت: هرچند ایران خود نیز حملات پیشگیرانهای علیه این گروهها انجام داد و کردهای عراق تمایل چندانی به استفاده شدن علیه ایران نداشتند، اما در تهران این احساس وجود دارد که اردوغان توانست ترامپ را از پیگیری چنین ایدهای منصرف کند.
دولت ترامپ ترکیه، عضو ناتو، را یکی از قدرتهای کلیدی منطقه میداند؛ کشوری که هم با ایران و گروههای نزدیک به تهران در عراق ارتباط دارد و هم در سوریه از نفوذ قابل توجهی برخوردار است. این ویژگیها برای واشنگتن اهمیت دارد، زیرا آمریکا در تلاش است مسیرهای دیپلماتیک خود را در منطقهای بهشدت بیثبات حفظ کند.
برای آنکارا، مخالفت با طرح استفاده از گروههای مسلح کُرد صرفا کمکی به ایران نبود، بلکه مستقیما با امنیت ملی ترکیه ارتباط داشت. مقامهای ترک سالهاست نگراناند که هرگونه حمایت غرب از گروههای مسلح کُرد در ایران یا عراق بتواند شبکههای وابسته به پکک را در سراسر منطقه، بهویژه در نزدیکی مرزهای ترکیه، تقویت کند.
