یک نویسنده گفت: با حضور و پیشینه حوزوی شهید محققی، گردان حبیب به محلی برای حضور و فعالیت طلاب تهرانی تبدیل شد. تعدادی از فرزندان مسئولین و به خصوص رهبر شهید انقلاب در این گردان حضور داشتند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: سردار سرلشکر پاسدار شهید «محمدحسن محققی» معروف به «حاج حسن محقق» از فرماندهان باسابقه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود که از نخستین سالهای دفاع مقدس تا سالهای پس از جنگ، در مسئولیتهای مختلف عملیاتی و اطلاعاتی حضور داشت. او که سال ۱۳۴۲ در تهران متولد شد، تابستان ۱۳۶۰ به گروه «فداییان اسلام» پیوست و همزمان با حضور در جبهههای نبرد، در عملیاتهای مختلف شرکت کرد. سال ۱۳۶۱ به عضویت اطلاعات سپاه درآمد و سه سال بعد، فرماندهی گردان «حبیببنمظاهر(ع)» لشکر ۲۷ محمدرسولالله(ص) را بر عهده گرفت. حضور در عملیات «بیتالمقدس ۷» و مجروحیت از ناحیه پا، بخشی از دوران حضور او در جبهههای جنگ بود.
شهید محققی پس از پایان دوران درمان، از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۶۹ فرماندهی تیپ در خط پدافندی پاسگاه زید را بر عهده داشت و پس از پایان جنگ نیز مسئولیتهای مختلفی را در ساختار سپاه تجربه کرد. مسئولیت ستاد لشکر ۲۷ محمدرسولالله(ص)، مسئول اطلاعات نیروی زمینی سپاه، مسئول اطلاعات قرارگاه ثارالله(ع) و جانشینی سازمان اطلاعات سپاه، از جمله سمتهایی بود که وی در طول سالهای خدمت برعهده داشت. این فرمانده که مجموعاً هزار و ۷۶۴ روز حضور در جبهههای دفاع مقدس را در کارنامه خود ثبت کرده بود، سرانجام در جریان حملات رژیم صهیونیستی به شهادت رسید.
اکنون بخشی از خاطرات و ناگفتههای این فرمانده شهید در قالب کتابی با محوریت تاریخ شفاهی، توسط انتشارات ۲۷ بعثت در آستانه انتشار قرار دارد. این اثر که به قلم معصومه زهرا کار و جواد کلاته عربی تدوین شده، تلاش دارد با مرور سالهای حضور شهید محققی در جبههها و مسئولیتهای پس از جنگ، تصویری از زندگی و فعالیتهای او ارائه دهد. به همین مناسبت، در گفتوگویی با این دو نویسنده، درباره روند شکلگیری کتاب، شیوه گردآوری خاطرات و ویژگیهای این اثر به گفتوگو نشستهایم.
*برای آغاز گفتوگو، کمی درباره شخصیت، سوابق و فعالیتهای شهید حسن محقق توضیح دهید.چه مسیری را در دوران دفاع مقدس طی کرد و مهمترین مسئولیتهای ایشان چه بود؟
کلاته: شهید حسن محققی فعالیت خود در سپاه را در سالهای ابتدایی جنگ با حضور در آبادان و با گروه فداییان اسلام آغاز کرد.
سپس در سال ۶۱ به عضویت سپاه درآمد و در بخش حفاظت اطلاعات جذب شد. شهید محققی از خانوادهای روحانی در رفسنجان کرمان متولد شد. ایشان در کنار فعالیتهای فرهنگی در یگانهای مختلف، بهتدریج وارد عرصههای عملیاتی شدند. در عملیاتهای مختلف شرکت کردند. نقطه عطف حضور او در جنگ، مسئولیت فرماندهی گردان «حبیب» در لشکر ۲۷ محمدرسولالله(ص) پیش از عملیات والفجر ۸ بود؛ گردانی باسابقه که در بسیاری از عملیاتهای مهم نقشآفرینی کرده بود.
حسن محققی با پذیرفتن فرماندهی این گردان، فعالیتهای جدی خود را در لشکر ۲۷ آغاز کرد. به دلیل پیشینه حوزوی او و حضور شماری از روحانیون در کادر فرماندهی گردان ، از جمله مهدی طائب و سیدسجاد هاشمیان، گردان حبیب به محلی برای حضور و فعالیت طلاب تهرانی تبدیل شد و بسیاری از طلاب در جبهه، تمایل داشتند در این یگان حضور پیدا کنند. در عملیات کربلای ۱، تعدادی از فرزندان مسئولین هم به گردان حبیب آمدند. از جمله رهبر معظم انقلاب، حضرت سیدمجتبی خامنهای هم حضور داشتند.
شهید محققی تا پایان جنگ فرمانده گردان حبیب بودند. ایشان در عملیات بیتالمقدس ۷ دچار مجروحیت شدیدی شدند که منجر به قطع پایش شد.
پس از پایان جنگ، شهید محققی با وجود شرایط جسمی ناشی از مجروحیت و گذراندن دوران نقاهت،معاون هماهنگکننده لشکر ۲۷ محمدرسولالله(ص) را برعهده گرفت و بهعنوان یکی از فرماندهان ارشد این یگان به فعالیت ادامه داد. مدتی نیز در نیروی زمینی سپاه حضور داشت، اما بخش عمده فعالیتهای پس از جنگ وی در حوزههای امنیتی رقم خورد.
وی در سالهای بعد در قرارگاه ثارالله تهران و سازمان اطلاعات سپاه مسئولیتهای مهمی را برعهده گرفت و تا زمان شهادت، ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ از چهرههای فعال در حوزه امنیتی کشور به شمار میرفت.
*«اسرار مکتوم» به عنوان یکی از آثار شهید حسن محقق، چه مسائل و ناگفتههایی از دوران دفاع مقدس را بررسی میکند؟
کلاته: کتاب «اسرار مکتوم» حاصل علاقه و دغدغه شهید حسن محققی نسبت به موضوع جنگ و ضرورت پرداختن به ابعاد کمتر گفتهشده آن است. این اثر در واقع بر پایه پژوهش و پایاننامه دکترای او شکل گرفت. شهید محققی در این پژوهش تلاش کرد آنچه خود از آن با عنوان «ناگفتهها و محرمانههای جنگ» یاد میکرد را از طریق گفتوگو با مسئولان ارشد دوران دفاع مقدس بررسی و ثبت کند.
این پژوهش در زمان حیات شهید محققی تکمیل و منتشر شد. کتاب «اسرار مکتوم» تاکنون چاپ دوم آن نیز به پایان رسیده است و در آستانه انتشار چاپ سوم قرار دارد.
*فرآیند شکلگیری و آغاز تاریخ شفاهی مرتبط با شهید حسن محقق از چه زمانی و با چه هدفی آغاز شده است؟
زهراکار: کتاب شهید حاج حسن محقق، حاصل مجموعهای از مصاحبههای شفاهی انجامشده با ایشان در سالهای ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۳ در نشر ۲۷ بعثت است. در این پروژه، شهید حسن محققی روزهایی در هفته به نشر تشریف میآوردند و خاطرات خود را از دوران کودکی تا پایان جنگ، بهصورت روایت شفاهی بیان میکرد. این مصاحبهها توسط آقای حسین بهزاد انجام شدهاند.
لازم به ذکر است که این اثر، یک زندگینامه کلاسیک و خطی نیست، بلکه مجموعهای از خاطرات شفاهی است که با ساختاری روایی تدوین شده است. شروع نگارش کتاب از زمان شهادت ایشان آغاز شد.
با تأکید فرمانده سپاه تهران، سردار حسنزاده، مقرر شد بخشی از فعالیتهای شهید در دوره پس از جنگ نیز به اثر افزوده شود. که روایتگر دوران پس از جنگ و فعالیتهای ایشان در فضای صلح است. بخش دوم که به عنوان ضمیمه کتاب گنجانده شده، حاصلِ گفتوگوهای اختصاصی با همرزمان و همکاران شهید در بازههای زمانی مربوطه است. در این ضمیمه، فعالیتهای ایشان در لشکر ۲۷ محمد رسولالله(ص)، قرارگاه ثارالله، نیروی زمینی و سازمان اطلاعات، از دریچه نگاهِ مستقیمِ کسانی که در آن دوران همراه او بودهاند، بازخوانی میشود.
کتاب در یک جلد به چاپ میرسد و طبق برنامهریزی انجامشده، اثر در آستانه آمادهسازی نهایی و انتشار قرار دارد و پیشبینی میشود طی ماههای آینده به چاپ برسد.
*از میان حدود ۵۰ جلسه تاریخ شفاهی و تاریخ همرزمان ایشان، آیا بخشی وجود داشت که به دلیل ملاحظات امنیتی، شخصی یا روایی امکان انتشار کامل آن فراهم نباشد؟
کلاته: در بخش مربوط به فعالیتهای پس از جنگ، به دلیل وجود ملاحظات امنیتی، بخشی از مطالب حذف شده است. این مسئله ناشی از ماهیت کاری شهید حاج حسن محقق است، چرا که جنس فعالیتهای ایشان در حوزههای امنیتی تعریف میشود و حضور ایشان در دو مجموعه قرارگاه ثارالله و سازمان اطلاعات سپاه، بهطور کامل در ذیل ساختارهای امنیتی و طبقهبندیشده قرار دارد. و همین امر امکان روایت تفصیلی و جزئی از آنها را محدود میکند.
به همین دلیل، یکی از دلایل اصلی تدوین یک ضمیمه محدود در کتاب—در حدود ۴۰ تا ۵۰ صفحه—همین موضوع بوده است. ما و سایر دوستان این احتمال را در نظر داشتیم که شاید در آینده نیز امکان روایت کامل و تفصیلی این بخش از خدمات شهید وجود نداشته باشد، بنابراین تصمیم گرفته شد به جای حذف کامل، یک روایت گزیده و حداقلی از فعالیتهای ایشان در این حوزه ارائه شود تا اصل موضوع مغفول نماند.
*در گفتوگو با همرزمان و همکاران سردار محققی، آیا با روایتهایی مواجه شدید که تصویر متفاوت یا کمتر شنیدهشدهای از شخصیت او ارائه دهد که خودشان اشاره نکرده اند؟
زهراکار: ما در فرآیند تدوین این کتاب، مرحله صحتسنجی را با دقت ویژهای انجام دادیم تا اطمینان حاصل شود که خاطرات نقلشده دچار خطا یا جابهجایی روایی نشده باشد. به همین منظور، از منابع مکتوب مختلف از جمله کتابهای کارنامه عملیاتی گردان حبیب و نیز جلد سوم کتاب «کارنامه عملیاتی گردان حبیب» بود که در دست نگارش آقای بابایی قرار دارد و بهعنوان یکی از مراجع مهم مورد استفاده قرار گرفت.
در این تطبیق، خاطرات با اسناد، روایتهای ثبتشده و گفتوگو با همرزمان و همکاران شهید مقایسه شد و در مواردی که اختلاف جزئی وجود داشت، اصلاحات لازم اعمال گردید. البته این موارد بسیار محدود بود و در مجموع، انسجام و دقت روایتها قابل قبول ارزیابی شد.
حتی در برخی بخشها مانند روایت تجربه نزدیک به مرگ ایشان در عملیات بیتالمقدس، برای تکمیل و تثبیت روایت، از گفتههای همرزمان و افراد مطلع نیز استفاده شد تا تصویر دقیقتری از واقعه ارائه شود. میتوان گفت خاطرات شهید حاج حسن محقق در این کتاب، با اتکا به اسناد، منابع مکتوب و مصاحبههای تکمیلی، بهصورت دقیق و چندمرحلهای صحتسنجی و تطبیق داده شده است.
*در یکسال گذشته اثری درباره ایشان هنوز منتشر نشده است؟
کلاته: خیر. تاکنون آثاری درباره ایشان مشاهده نشده است. در خصوص شخصیتهای بزرگی مانند شهید حاج حسن محقق، بدیهی است که ضرورت دارد آثار متعددی درباره ابعاد مختلف زندگی و فعالیتهای ایشان تولید شود. با این حال، اهمیت این کتاب در آن است که بخش خاطرات از کودکی تا پایان جنگ، بهصورت مستقیم از زبان خود ایشان روایت شده و در این میان، هیچگونه دخل و تصرف محتوایی در روایت اولیه صورت نگرفته است. همین مسئله، به اثر جنبهای سندی و قابل اتکا بخشیده است.
در کنار این ویژگی، فرآیند صحتسنجی نیز با دقت بالا انجام شده و تلاش شده تا متن نهایی به یک روایت منسجم، دقیق و متقن تبدیل شود.
با این حال، بدیهی است که امکان پرداختهای دیگر نیز در آینده وجود دارد؛ از جمله روایت زندگی همسر شهید یا بازخوانی ابعاد دیگر زندگی ایشان در قالبهای متفاوت. هر یک از این رویکردها میتواند زاویهای تازه از شخصیت و زندگی ایشان را آشکار کند.
نکته مهم این است که در حوزه فعالیتهای نظامی، امنیتی و پس از جنگ شهید محقق، به دلیل ماهیت تخصصی و حساس این بخشها، همچنان این کتاب بهعنوان یکی از مهمترین منابع اولیه شناخته میشود. بهویژه آنکه ایشان در طول عمر خود، روایت منسجم و مستقلی از این فعالیتها در سایر بسترها ارائه نکردهاند و عمده اطلاعات موجود، مبتنی بر همین مصاحبههای انجامشده در نشر ۲۷ بعثت است.
در سالهای پایانی عمر ایشان نیز تأکید ویژهای بر انتشار این مجموعه در همان بستر نشر ۲۷ بعثت وجود داشته است؛ موضوعی که بر اهمیت و اصالت این اثر میافزاید.
با این وجود، امید میرود در آینده، پژوهشگران و نویسندگان دیگر بتوانند با دسترسی به منابع تکمیلی، ابعاد مغفولماندهای از زندگی و فعالیتهای این فرمانده را، بهویژه در حوزههای پس از جنگ و مأموریتهای امنیتی، بهصورت دقیقتر و تفصیلیتر روایت کنند تا تصویر جامعتری از خدمات ایشان ارائه شود.
زهرا کار: روایت، صرفاً محدود به مقطع فرماندهی شهید حسن محقق در گردان حبیب نیست. در این اثر، تلاش شده است از دوره پیش از مسئولیت فرماندهی ایشان نیز بخشهایی مورد توجه قرار گیرد تا ابعاد شخصیتی و مدیریتی ایشان بهعنوان یک فرمانده و کنشگر نظامی و فرهنگی روشنتر شود.
در واقع، حتی در مصاحبههای مربوط به دوران پس از جنگ نیز، که ایشان مسئولیتهای فرماندهی و مدیریتی را برعهده داشتند، نشانههای این شیوه فرماندهی و نوع نگاه ایشان به مسائل بهوضوح قابل مشاهده است و در متن کتاب نیز بازتاب یافته است.
*در حال حاضر چه پروژه تازهای در مجموعه شما در حال پیگیری است و چه اهدافی را دنبال میکند؟
کلاته: ما در حال انجام یک اقدام پژوهشی و روایی هستیم که در نوع خود، تا کنون سابقه مشابهی نداشته و از جهاتی میتوان آن را بینظیر دانست. در این طرح، کار نگارش و ثبت خاطرات مربوط به افرادی آغاز شده که در تورهای ایستوبازرسی تهران در هر دو مقطع تاریخی جنگ رمضان و جنگ۱۲روزه فعالیت داشتهاند.
انشاءالله این پروژه، نویدبخش مجموعهای از کارهای دقیق، مستند و اثرگذار در حوزه روایتگری جنگ و تجربههای میدانی خواهد بود.
