درحالیکه بسیاری از رسانههای غربی تلاش میکنند تنشهای اخیر منطقه را فقط از زاویه تهدیدی برای اقتصاد جهانی روایت کنند، بررسی دقیق گزارشهای تخصصی بینالمللی نشان میدهد واقعیت بسیار فراتر از این روایت است.
دادههای منتشرشده ازسوی اساندپی گلوبال، اویلپرایس، مؤسسه مستقل اطلاعات و تحلیل بازارهای کالایی (ICIS) و رویترز نشان میدهد که بحران اخیر بیش از هر چیز وابستگی عمیق اقتصاد جهانی به موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و منطقه خلیج فارس را نمایان ساخته است. آنچه بهتازگی رخ داده فقط بحرانی منطقهای نیست، بلکه آزمونی برای سنجش میزان وابستگی صنایع جهانی به مسیرهایی است که ایران در قلب آنها قرار دارد.
تنگه هرمز؛ شاهراهی که جایگزین ندارد
مهمترین یافته مشترک تمامی گزارشها، نقش بیبدیل تنگه هرمز در تجارت جهانی انرژی است. طبق گزارش اویلپرایس، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از این آبراه عبور میکند؛ رقمی که معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی است. همچنین، حدود یکپنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایعشده (الانجی) نیز از همین مسیر انجام میشود.
این آمارها نشان میدهد هرگونه اختلال در هرمز، فقط مشکل چند کشور صادرکننده نفت نیست، بلکه بهطور مستقیم امنیت انرژی آسیا، اروپا و حتی آمریکای شمالی را تحتتأثیر قرار میدهد. برخلاف تصویری که برخی بازیگران سیاسی ارائه میکنند، بحران اخیر نشان داد که جهان هنوز نتوانسته است جایگزینی واقعی برای این مسیر حیاتی پیدا کند.
حتی در بازار الانجی که بسیاری آن را انعطافپذیرتر از نفت تصور میکردند، گزارشها تأکید دارند ظرفیت مازاد کافی برای جایگزینی سریع عرضه وجود ندارد و واردکنندگان آسیایی و اروپایی در صورت بروز اختلال گسترده با کمبود جدی روبهرو خواهند شد.
شوک پتروشیمی؛ زمانی که آسیا بهای وابستگی خود را پرداخت
بیشترین تأثیر بحران در صنعت پتروشیمی آسیا مشاهده شد. گزارش اساندپی گلوبال نشان میدهد پیش از بحران، روزانه حدود ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه نفتا از تنگه هرمز عبور میکرد که معادل ۶۰ تا ۷۰ درصد نیاز وارداتی نفتای آسیا بود. همچنین، ۸۰ تا ۹۰ درصد صادرات نفتای خاورمیانه از این مسیر انجام میشد.
در نتیجه اختلالهای حملونقل، صادرات نفتای خاورمیانه از ۴ میلیون و ۶۰ هزار تن در فوریه به تنها ۶۹۲ هزار تن در مارس سقوط کرد؛ یعنی بیش از ۸۰ درصد کاهش. همزمان، قیمت نفتا در بازار ژاپن به ۱۲۰۷ دلار و ۵۰ سنت در هر تن رسید که نسبت به ماه قبل حدود ۹۰ درصد افزایش داشت.
پیامد این شوک بهسرعت در سراسر زنجیره پتروشیمی گسترش یافت. قیمت اتیلن در آسیا بیش از ۲ برابر شد و به حدود ۱۵۰۰ دلار در هر تن رسید؛ بالاترین سطح از سال ۲۰۱۴. محصولات مهمی مانند پلیاتیلن، پلیپروپیلن، بنزن، بوتادین و تولوئن نیز با محدودیت عرضه و جهش قیمت روبهرو شدند.
این ارقام یک واقعیت مهم را اثبات میکند: صنایع آسیایی طی سالهای گذشته با اتکا به دسترسی آسان به خوراک خاورمیانه رشد کردهاند و هرگونه اختلال در این دسترسی میتواند کل زنجیره تولید آنها را با بحران روبهرو کند.
چین؛ قربانی بزرگ بحران عرضه
برخلاف تصور رایج، بزرگترین اقتصاد صنعتی آسیا نیز از پیامدهای بحران در امان نماند. براساس گزارش رویترز، دو پروژه بزرگ پالایشگاهی و پتروشیمی چین با ظرفیت مجموع ۵۰۰ هزار بشکه در روز به دلیل نااطمینانی در تأمین نفت خاورمیانه و افزایش ریسکهای حملونقل به تعویق افتادهاند.
همچنین، پالایشگاههای دولتی چین از زمان آغاز بحران روزانه بیش از یکمیلیون بشکه از میزان فرآورش نفت خام خود کاستهاند.
در بازار پلیاتیلن نیز وابستگی چین به تأمینکنندگان خلیج فارس بهخوبی آشکار شد. طبق گزارش اساندپی گلوبال، حدود ۴۳ درصد واردات پلیاتیلن چین در سال ۲۰۲۵ از عربستان سعودی، امارات، ایران و قطر تأمین شده بود. با کاهش عرضه منطقه، پکن ناچار شد واردات خود را از سایر کشورهای آسیایی بهشدت افزایش دهد. واردات پلیاتیلن سنگین از ویتنام ۳۷۷ درصد، از تایوان ۲۰۸ درصد، از تایلند ۱۰۳ درصد و از ژاپن ۱۰۱ درصد رشد کرد.
این آمارها نشان میدهد حتی چین با وجود توسعه گسترده ظرفیتهای داخلی، هنوز به منابع انرژی و خوراک خلیج فارس وابستگی قابل توجهی دارد.
متانول و پیویسی؛ بازارهایی که از تعادل خارج شدند
یکی دیگر از نشانههای اهمیت راهبردی منطقه، تحولات بازار متانول بود. صادرات متانول خاورمیانه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۷ میلیون تن برآورد شده است. اختلال در صادرات منطقه موجب شد واردات متانول چین ۵۱ درصد کاهش یابد و به ۴۳۷ هزار و ۹۱۴ تن برسد. درمقابل، قیمت متانول در چین به ۴۵۳ دلار در هر تن و در جنوب شرق آسیا به ۶۹۰ دلار در هر تن افزایش یافت؛ بالاترین قیمت طی سالهای اخیر.
بازار پیویسی نیز دستخوش تحولات گسترده شد. قیمت پیویسی اتیلن پایه در چین در اوج بحران به ۱۰۳۵ دلار در هر تن رسید، درحالیکه پیش از بحران قیمتها در محدوده ۵۰۰ دلار قرار داشتند. حتی پس از اصلاح بازار، قیمتها در محدوده ۷۰۰ دلار تثبیت شدند که همچنان بسیار بالاتر از سطح پیشین است.
گزارشی از ICIS نیز تصریح میکند که محدودیت اصلی همچنان به وضعیت تنگه هرمز مرتبط است. تعداد کشتیهای عبوری از حدود روزانه ۱۴۰ تا ۱۵۰ کشتی پیش از بحران، به کمی بیش از ۱۰ کشتی در روزهای تنش کاهش یافت.
پیام راهبردی بحران؛ قدرتی که نمیتوان نادیده گرفت
بررسی همزمان چهار گزارش بینالمللی یک نتیجه روشن دارد: اقتصاد جهانی، بهویژه در بخش انرژی و پتروشیمی، هنوز بهشدت به خلیج فارس و مسیرهای مرتبط با ایران وابسته است. اختلالی محدود در این منطقه توانست بازار نفت، گاز، کودهای شیمیایی، پتروشیمی، پیویسی، متانول و حتی آلومینیوم را تحتتأثیر قرار دهد.
واقعیت این است که بحران اخیر بیش از آنکه قدرت کشورهای مصرفکننده را نشان دهد، آسیبپذیری آنها را آشکار کرد. جهش قیمتها، کاهش تولید، تعویق پروژههای صنعتی و افزایش هزینههای حملونقل همگی نشان میدهد که ثبات اقتصاد جهانی همچنان به امنیت مسیرهای انرژی در منطقه وابسته است.
از این منظر، ایران فقط یک تولیدکننده انرژی نیست، بلکه یکی از بازیگران کلیدی در معادله امنیت انرژی جهان به شمار میرود. ارقام منتشرشده توسط منابع بینالمللی بهوضوح نشان میدهد هرگونه تلاش برای نادیدهگرفتن این واقعیت با محدودیتهای جدی اقتصادی و صنعتی روبهرو خواهد شد. بحران اخیر بار دیگر ثابت کرد که تنگه هرمز و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران نه یک متغیر حاشیهای، بلکه یکی از ستونهای اصلی نظام انرژی و تجارت جهانی است.
رضا آبش احمدلو
