آیین نخلگردانی که نمادی از تشییع پیکر مطهر امام حسین(ع) است، از رسوم شکلگرفته در دوران صفوی به شمار میرود. آیینی که مفاهیم عاشورا را از قالب کلام به تصویر و نماد منتقل میکند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: عزاداری بر اباعبدالله(ع) از توصیههای اهل بیت و بزرگان ما بوده است که ریشه در تاریخ شیعیان دارد. از این رو، مراسمها و آیینهای سوگواری و عزاداری امام حسین(ع) در هر منطقهای از ایران با فرهنگ و باورهای دینی آن مردم عجین است. آیینها و سنتها در فرهنگ ایران، ابزاری برای هویت ملی و انسجام اجتماعی است، این آیینها با فراهم کردن فضایی برای حضور و مشارکت گروههای مختلف مردم وحدت بین آنان را تقویت میکند. همچنین آیینها و سنتهای عزاداری در ایران نشاندهنده تاریخ و تمدن چندهزارساله ایران است.
یکی از این آیینهایی که از گذشتگان و قدیمیان به ما رسیده «نخلگردانی» است که در روز عاشورا به عنوان بازنمایی نمادین تشییع پیکر مطهر امام حسین(ع) در برخی مناطق کشور از جمله سمنان، دامغان، کاشان و یزد اجرا میشود. از منظر تاریخی، ریشههای این آیین در ایران به دوران صفوی بازمیگردد؛ دورانی که تلاش زیادی برای تثبیت هویت شیعی از طریق نمادگراییهای بصری میشد.
درباره علت نامگذاری این سازه عظیم به «نخل» و ارتباط آن با درخت خرما نظرات متفاوتی وجود دارد، اما باورهایی در میان مردم است که پیکر مطهر امام بر شاخههای خرما به سوی محل دفن حمل شده است. در گذشته، عقاید خاصی برای شرکت در این آیین وجود داشت، به عنوان مثال برخی معتقد بودند هر فردی مجاز به حضور در زیر این سازه نیست و فقط سادات اجازه دارند این نخل را حمل کنند، چراکه تابوت سیدالشهدا (ع) را تنها باید از نسل سادات بلند کرد. در ادامه این گزارش، به معرفی و بررسی این آیین، از مرحله «نخلآرایی» تا مرحله «نخلگردانی» میپردازیم.
«نخلگردانی»، آیینی که ریشه در دوران صفوی دارد
آیین نخلگردانی، یکی از سنتهای عزاداری شیعیان در ایران است که در روز عاشورا، به عنوان بازنمایی نمادین تشییع پیکر مطهر امام حسین(ع) برگزار میشود. در این آیین، سازهای چوبی و عظیم که به شکل اتاقکی شبیه به تابوت ساخته میشود و با استفاده از هنرنماییهایی شامل آیینه کاری، شیشههای رنگی، پارچههای مخمل و فلزات تزئین میشود تا شکوه این سوگواری را بیشتر کند. این سازه عظیم در میان دستهعزاداری مردم با نوحه و عزاداری بر دوش جوانان و پیرغلامان حمل میشود.
آیین «نخلگردانی» بیشتر در مناطق کویری و مرکزی ایران از جمله در خراسان، سمنان، خمین، کاشان و دامغان رواج دارد. در بین این شهرها، یزد با وجود هنرمندان اصیل و قدیمیاش، قطب اصلی ساخت و نمایش این آیین به شمار میرود. درباره علت نامگذاری این سازه عظیم به «نخل» و ارتباط آن با درخت خرما نظرات متفاوتی وجود دارد، اما در باورهای مردمی، این نامگذاری ریشه در روایتی دارد که میگوید پیکر مطهر امام حسین(ع) را بر شاخههای درخت خرما به سمت محل دفن حمل کردند. از دیدگاه تاریخی، ریشههای این رسم در ایران به دوران صفوی بازمیگردد؛ دورانی که برای تثبیت هویت شیعی از طریق نمادگراییهای بصری تلاش زیادی انجام شد. برخی پژوهشگران، آیین «نخلگردانی» را از بدعتهای هوشمندانه دوره صفوی میدانند که مفاهیم عاشورا از قالب کلام به فضای بصری منتقل میکند.
نگاهی به مراحل «نخلگردانی»
آیین نخلگردانی یکی از جلوههای بصری و معنوی در فرهنگ عزاداری ماه محرم است. این فرآیند که نمادی از تشییع پیکر مطهر امام حسین(ع) و یاران ایشان است، طی دو مرحله اصلی انجام میشود. مرحله نخست، نخلآرایی یا نخلبندی. این مرحله با هدف آمادهسازی سازهای عظیم، معمولا از نخستین روزهای محرم آغاز میشود. بسته به پیچیدگی طرح و نوع تزئینات، نخلآرایی ممکن است از یک تا چندین روز طول بکشد.
سازه نخل که در مناطق مختلف با نامهایی چون «تابوت» نیز شناخته میشود، از چوب ساخته شده و هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد. در دوران صفویه، این سازه به عنوان یک ابزار هنری برای انتقال مفاهیم عاشورا از قالب کلام به فضای بصری ایجاد شد. از روزهای پنجم تا نهم محرم، نخلها با پارچههای سیاه و سبز یا پارچههای فاخر مثل ترمه و طاقشال پوشانده میشوند. همچنین یکی دیگر از ابزارهایی که برای آراستن این سازه استفاده میشود، تزئینات نمادین مثل شمشیر، خنجر، سپر و کلاهخود، همراه با چراغهای بزرگ و گاه شمایلی از مقدسات است که بر پیکر نخل نصب میشوند تا فضای حماسی و معنوی عاشورا را منتقل کنند.
روز عاشورا، اوج برگزاری این آیین است. پس از اتمام نخلآرایی، سازه سنگین نخل با همراهی دستههای سینهزنان و زنجیرزنان، در حسینیهها، میادین اصلی شهرها یا کوچهها به حرکت در میآید. این کاروان عزاداری، مسیری را طی میکند که به سمت مجالس روضه یا حسینیهها هدایت میشود. در تمام طول مسیر، صدای نوحهخوانی، قرائت قرآن و مدیحهسرایی با ضربآهنگ سنج و دمام شنیده میشود. نخلگردانی، بیش از آنکه صرفا یک مراسم مذهبی باشد، پیامی از همبستگی اجتماعی و تداوم هویت فرهنگی ایران است. این آیین نشان میدهد چگونه یک باور مذهبی میتواند با هویت ملی و هنر بومی آمیخته شود و به یک میراث فرهنگی زنده و ماندگار تبدیل شود.
