راویان| سرویس نظامی ؛ در نهم اسفند، روز نخست جنگ، دو ساختمان غیرنظامی در شهر لامرد هدف حمله قرار گرفتند: یک مدرسه و یک سالن ورزشی. بیستویک نفر کشته شدند. شواهد فنی موجود نشان میدهد این حمله با موشک زمینبهزمین PrSM ساخت لاکهید مارتین انجام شده است، سلاحی که به گفته پنتاگون هنوز در مرحله آزمایش قرار دارد. این موشک از یکی از پایگاههای نظامی آمریکا در حوزه خلیج فارس شلیک شده است.
به گزارش راویان ، لاکهید مارتین اخیراً از افزایش ظرفیت خط تولید این موشک خبر داده است. این اعلام در حالی صورت میگیرد که همان سلاح، پیش از تکمیل فرآیند آزمایش رسمی، در یک محیط شهری بهکار گرفته شده است.
- بهکارگیری سلاح آزمایشی؛ سابقهای نادر با پیامدهایی سنگین
استفاده از سلاحهای در حال توسعه در شرایط عملیاتی واقعی، پدیدهای نیست که در تاریخ نظامی بیسابقه باشد. در موارد اضطراری، برخی دولتها پیش از اتمام چرخه آزمایش، تسلیحات نیمهتکمیل را بهکار گرفتهاند. اما این رویه از منظر حقوق بینالملل چالشهای جدی ایجاد میکند.
وقتی سلاحی هنوز در مرحله آزمایش است، دو پرسش حقوقی بنیادین مطرح میشود: نخست، «مسئولیت ناشی از خطای احتمالی سیستم» — یعنی اگر سلاح به دلیل نقص فنی از هدف منحرف شود یا رفتار پیشبینینشدهای از خود نشان دهد، چه کسی پاسخگوست؟ دوم، «عدم رعایت استانداردهای لازم در تسلیحات» — استانداردهایی که دقیقاً برای جلوگیری از چنین پیامدهایی طراحی شدهاند.
- آنچه تصاویر نشان میدهند
تحلیل فنی تصاویر منتشرشده از صحنه حادثه، با روش «جرمشناسی میدان نبرد» انجام شده است. این روش بر پایه بررسی دقیق الگوی آسیب استوار است، شکل سوراخها، نحوه پراکندگی برخوردها، جهت نفوذ ترکشها، نوع تخریب سطوح ساختمانی و بقایای فلزی موجود در محل.
نتیجه این تحلیل روشن است،الگوی آسیب با انتشار تعداد زیادی پرتابه کوچک با سرعت بسیار بالا در محیط شهری مطابقت دارد.
در دیوارها، کفها و اجسام اطراف، سوراخهای متعدد با قطر کم دیده میشود که در الگویی تقریباً شعاعی توزیع شدهاند. این نوع آسیب زمانی ایجاد میشود که یک کلاهک ترکشزا یا سامانه پخشکننده پرتابههای فلزی در ارتفاع کم یا نزدیک سطح زمین فعال شده باشد و قطعات فلزی با انرژی جنبشی بالا در جهات مختلف منتشر شده باشند.
- ترکشهای تنگستنی؛ طراحی برای نفوذ حداکثری
در تسلیحات ترکشزای مدرن، قطعات فلزی اغلب از فولاد یا آلیاژهای سنگین ساخته میشوند. در طراحیهای پیشرفتهتر، از تنگستن استفاده میشود؛ فلزی با چگالی بسیار بالا، مقاومت زیاد در برابر تغییر شکل و توان نفوذ قابل توجه.
قطعات کوچک تنگستن با سرعت بالا میتوانند در سطوح سختی مانند بتن سبک، فلز نازک و مصالح ساختمانی نفوذ کنند و سوراخهایی کوچک اما عمیق ایجاد نمایند. یکی از ویژگیهای مشخص این نوع برخورد آن است که لبه سوراخها نسبتاً تمیز باقی میماند و تغییر شکل قابل توجهی در اطراف محل اصابت دیده نمیشود، زیرا ترکش با جرم زیاد و سرعت بالا تقریباً مانند یک پرتابه مستقل عمل میکند. همین ویژگی در تصاویر منتشرشده از لامرد قابل مشاهده است.
- سازوکار انفجار؛ از ترکش طبیعی تا ترکش پیشساخته
از نظر مهندسی تسلیحات، انتشار ترکشها میتواند از طریق چند سازوکار رخ دهد.در سادهترین حالت، یک کلاهک انفجاری با بدنه فلزی هنگام انفجار به قطعات کوچک تقسیم میشود و این قطعات بهعنوان ترکش در محیط پراکنده میشوند. در طراحیهای پیشرفتهتر، ترکشها از پیش به شکلهای مشخص — ساچمه، مکعب یا قطعات استوانهای — تولید شده و در اطراف ماده منفجره قرار میگیرند تا هنگام انفجار با الگویی قابل پیشبینیتر منتشر شوند. این روش که به «ترکش پیشساخته» معروف است، امکان کنترل بهتر شعاع تخریب و افزایش کارایی کشندگی را فراهم میکند.در هر دو حالت، نتیجه در صحنه برخورد یکسان است: مجموعهای از سوراخهای متعدد و پراکنده در سطوح مختلف.
- انفجار هوایی؛ طراحیشده برای پوشش منطقهای
تحلیل زاویه برخورد ترکشها یکی از ابزارهای کلیدی بازسازی صحنه است. وقتی سوراخها هم در سطوح عمودی و هم افقی مشاهده میشوند و جهت نفوذ نشان میدهد که از بالا به پایین حرکت کردهاند، این الگو با «انفجار هوایی» سازگار است؛ یعنی کلاهک در فاصلهای مشخص از سطح زمین فعال شده و ترکشها بهصورت مخروطی به سمت پایین پخش شدهاند.
این نوع انفجار دقیقاً برای افزایش پوشش منطقهای طراحی میشود. در محیطهای باز، احتمال برخورد با اهداف پراکنده را بالا میبرد. در محیطهای شهری، همین ویژگی به معنای برخورد ترکشها با ساختمانها، خودروها و هر چیزی است که در شعاع انفجار قرار داشته باشد.
بازسازی احتمالی صحنه در لامرد بر این اساس استوار است، پرتابه در ارتفاع کم یا نزدیک سطح زمین فعال شده، انرژی انفجار تعداد زیادی قطعه فلزی با سرعت بسیار بالا را در مسیرهای مختلف پرتاب کرده، و این قطعات در فاصله کوتاهی با هر چیزی که در مسیرشان بوده برخورد کردهاند. نتیجه، تعداد زیادی نقطه برخورد در شعاعی مشخص از محل انفجار، شامل سوراخ در دیوارها، تخریب شیشهها، آسیب به سطوح فلزی و فرورفتگی در زمین است.
- چرا این حمله در محیط شهری غیرمتعارف است
ترکشهای پرسرعت مسیر دقیقی ندارند. پس از انتشار، بهطور مستقل حرکت میکنند و هیچ سیستم هدایتی آنها را کنترل نمیکند. حتی اگر هدف اولیه یک نقطه نظامی مشخص بوده باشد، پراکندگی ترکشها بهطور ذاتی به نواحی اطراف گسترش مییابد.
بهکارگیری چنین سلاحی در یک مدرسه و سالن ورزشی — دو ساختمان با کارکرد صریح غیرنظامی — در قلب یک شهر، پرسشهایی را مطرح میکند که پاسخ آنها در چارچوب حقوق بینالملل بشردوستانه باید داده شود.
- چارچوب حقوقی؛ سه اصل که نقض آنها ممنوع است
حقوق بینالملل بشردوستانه رفتار طرفهای درگیر در مخاصمات مسلحانه را تنظیم میکند. سه اصل بنیادین این نظام حقوقی در مورد حمله به لامرد مستقیماً قابل اعمال است.
اصل تفکیک، مندرج در پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو، طرفهای درگیر را ملزم میکند همواره بین اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شوند. هرگونه حملهای که بهطور مستقیم متوجه غیرنظامیان یا اموال غیرنظامی باشد، صریحاً ممنوع است. یک مدرسه و یک سالن ورزشی، در غیاب هرگونه دلیل مستند برای تبدیل شدن به هدف نظامی مشروع، در زمره اموال غیرنظامی قرار میگیرند.
اصل تناسب بیان میکند که حتی در صورت وجود یک هدف نظامی مشروع، حملهای که تلفات یا خسارات غیرنظامی آن بیش از حد و نامتناسب با مزیت نظامی مورد انتظار باشد، مجاز نیست. در مورد مهمات ترکشزا در محیط شهری، ارزیابی تناسب باید شعاع انتشار ترکشها، تراکم جمعیت و احتمال آسیب به ساختمانهای غیرنظامی را در نظر بگیرد. کشته شدن بیستویک غیرنظامی در یک مدرسه و سالن ورزشی، بار اثبات «تناسب» را به شدت سنگین میکند.
اصل احتیاط در حمله طرفهای درگیر را ملزم میکند تمامی اقدامات عملی ممکن را برای کاهش خطر برای غیرنظامیان اتخاذ کنند؛ از جمله انتخاب نوع مهمات، زمان حمله و روش اجرای عملیات. پرسش کلیدی مطرح شده این است که آیا در برنامهریزی این حمله، با علم به اینکه سلاح مورد استفاده هنوز در مرحله آزمایش است و در یک محیط شهری بهکار میرود، تدابیر لازم برای کاهش خسارات غیرنظامی در نظر گرفته شده بود؟
- مهمات خوشهای و سابقه ممنوعیت بینالمللی
در سطح بینالمللی، برخی انواع مهمات منطقهای به دلیل اثرات گستردهشان مورد توجه خاص قرار گرفتهاند. کنوانسیون مهمات خوشهای در سال ۲۰۰۸ استفاده، تولید و انتقال این نوع سلاحها را برای دولتهای عضو ممنوع اعلام کرد، زیرا این مهمات تعداد زیادی زیرمهمات را در منطقه وسیع پخش میکنند و خطرات طولانیمدتی برای غیرنظامیان ایجاد میکنند. این ممنوعیت دقیقاً بر پایه همان منطقی استوار است که در مورد هر سلاح ترکشزای منطقهای در محیط شهری صدق میکند: وقتی پراکندگی آسیب قابل کنترل نیست، استفاده از آن در مناطق غیرنظامی نمیتواند با اصول بنیادین حقوق بشردوستانه سازگار باشد.
وضعیت حقوقی دقیق PrSM و نوع کلاهک بهکاررفته در این حمله، نیازمند بررسی مستقل کارشناسان حقوق بینالملل و تسلیحات است. اما شواهد فنی موجود، الگوی آسیب مستند، ماهیت غیرنظامی اهداف و کشته شدن بیستویک نفر، مجموعاً پروندهای را شکل میدهند که نمیتوان از کنار آن گذشت.
- نویسنده : راویان
- منبع خبر : سرویس نظامی راویان
