راویان|حیدر کاشف ، سرویس اجتماعی ؛ صدای برخورد استکانها با میز کافه، در دود غلیظ قلیانی که آرام میان جمع میچرخد، گم میشود. چند میز آنطرفتر، پسری جوان بیحوصله گوشیاش را بالا و پایین میکند و هر چند دقیقه، پک کوتاهی به سیگارش میزند.
صحنهای آشنا، آنقدر تکراری که دیگر کمتر کسی از خودش میپرسد چرا سیگار کشیدن، بهویژه میان جوانترها، اینقدر عادی شده است.
دیگر گعده های چند جوان در پارک ها و پاتوق های عصرگاهی این نسل، بدون سیگار و ویپ، معنایی ندارد.
سیگار دیگر فقط یک مسئله فردی یا انتخاب شخصی نیست. حالا پای یک مسئله اجتماعی و حتی روانی در میان است.مسئلهای که آرامآرام سن مصرف را پایین آورده و شکل تازهای از وابستگی را وارد زندگی روزمره کرده است.
به مناسبت هفته ملی بدون دخانیات که با شعار «افشای جذابیت ها و تبلیغات دروغین برای نسلی عاری از دخانیات» نامگذاری شده است، با طاهره نادرمنش، مشاور خانواده ، درباره دلایل گرایش جوانان به سیگار و قلیان، تأثیرات روانی نیکوتین و تغییر الگوی مصرف دخانیات در جامعه گفتوگو کردهایم.
نادرمنش در ابتدای صحبتهایش میگوید: «یکی از نگرانکنندهترین اتفاقات این سالها، عادی شدن مصرف دخانیات در جمعهای خانوادگی و دوستانه است. قبلاً سیگار بیشتر یک رفتار پنهانی بود، اما امروز در بعضی فضاها، قلیان و حتی سیگار بخشی از تفریح و معاشرت شدهاست، مخصوصاً برای نسل جوان.»
این مشاور با اشاره به آمارهای رسمی وزارت بهداشت ادامه میدهد: «آخرین پیمایش عوامل خطر بیماریهای غیرواگیر نشان میدهد حدود ۱۴ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال کشور مصرفکننده دخانیات هستند. اما آنچه بیشتر از اصل آمار اهمیت دارد، سرعت رشد مصرف و تغییر الگوی مصرف در برخی گروههای سنی است.»
سیگار کشیدن دیگر یک رفتار به ظاهر مردانه نیست. نادرمنش در این باره میگوید: «درچند سال اخیر، مصرف دخانیات در میان زنان به شکل نگران کننده ای افزایش داشته است. برای مثال، بنابر آمار های موجود در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال، میزان مصرف در زنان رشد بسیار سریعتری را تجربه کرده و در مردان هم روند افزایشی ، قابل توجه بوده است. حتی در برخی گزارشها، درباره دختران ۱۸ تا ۲۵ سال از رشد بیش از دو برابری مصرف دخانیات صحبت میشود.»
به گفته این مشاور خانواده، الگوی مصرف نیز تغییر کرده است: «اگر زمانی تمرکز بیشتر روی سیگار بود، امروز قلیان بهدلیل مصرف گروهی و ظاهر کمخطرش، راحتتر وارد دورهمیها شده است. بسیاری هنوز تصور میکنند قلیان آسیب کمتری دارد، در حالی که حجم دود و نیکوتینی که وارد بدن میکند، اصلاً موضوع سادهای نیست.»
وی معتقد است بخش مهمی از گرایش جوانان به دخانیات، ریشه روانی و اجتماعی دارد: «بسیاری از افراد اولین تجربه مصرف را نه از روی اعتیاد، بلکه از سر کنجکاوی، فشار جمع دوستان یا تلاش برای فرار موقت از استرس تجربه میکنند. مشکل اینجاست که نیکوتین خیلی سریع مغز را به احساس آرامش موقت شرطی میکند.»
نادرمنش توضیح میدهد: «فرد بعد از مصرف، برای دقایقی احساس آرامش میکند و تصور میکند سیگار استرسش را کم کرده، اما در واقع بدن وارد« چرخه وابستگی» میشود. یعنی بین دو مصرف، تنش و بیقراری بیشتری ایجاد میشود و فرد دوباره برای رهایی از همان حال بد، سراغ سیگار یا قلیان میرود.»
طاهره نادرمنش درباره ارتباط دخانیات با مشکلات روانی نیز هشدار میدهد: «مصرف مداوم نیکوتین میتواند روی کیفیت خواب، تمرکز و خلقوخو اثر بگذارد. در بسیاری از موارد، اضطراب و تحریکپذیری افراد سیگاری در بلندمدت بیشتر میشود، هرچند خودشان تصور کنند سیگار به آنها آرامش میدهد.»
به اعتقاد این مشاور، مقابله با گسترش دخانیات فقط با هشدارهای مستقیم یا ترساندن نوجوانان ممکن نیست: «وقتی جوان احساس تعلق، نشاط یا امکان تخلیه هیجانی نداشته باشد، طبیعی است که راحتتر به سمت جایگزینهای فوری برود، از سیگار گرفته تا انواع رفتارهای پرخطر. ما باید محیطهای سالمتری برای جوانها بسازیم؛ فضاهای ورزشی، برنامههای فرهنگی، گفتوگو و ارتباط اجتماعی واقعی.»
نادرمنش نقش شهر و مدیریت شهری هم قابل توجه توصیف میکند : «تجربه بسیاری از شهرهای دنیا نشان داده هرچه فضاهای عمومی سالمتر، زندهتر و در دسترستر باشند، گرایش جوانان به مصرف دخانیات کمتر میشود. شهری که در آن امکان پیادهروی، ورزش، گفتوگو و حضور اجتماعی وجود داشته باشد، کمتر جوانانش به سمت پناه بردن به دود میروند.»
او می افزاید:«شاید به همین دلیل است که امروز توسعه فضاهای سبز، مسیرهای پیادهروی، برنامههای ورزشی محلی و فعالیتهای فرهنگی، فقط پروژههای عمرانی یا تفریحی محسوب نمیشوند،بلکه بخشی از سیاستهای پیشگیرانه سلامت عمومیاند.»
وی تأکید میکند ترک دخانیات بیشتر از آنکه یک تصمیم لحظهای باشد، یک فرآیند تدریجی است: «خیلیها چند بار ترک میکنند و دوباره برمیگردند. این به معنای ضعف شخصیت یا بیارادگی نیست. وابستگی به نیکوتین هم بُعد جسمی دارد و هم روانی. به همین دلیل حمایت خ انواده، مشاوره تخصصی و تغییر سبک زندگی، نقش مهمی در ترک موفق دارد.»
طاهره نادرمنش در پایان میگوید: «شاید مهمترین نکته این باشد که مصرف دخانیات را صرفاً یک عادت ساده نبینیم. پشت بسیاری از این رفتارها، اضطراب، خستگی روانی، تنهایی یا نیاز به دیده شدن وجود دارد. اگر ریشهها را نبینیم، فقط با دود و ظاهر مسئله روبهرو میشویم، نه با علت واقعی آن.»
- نویسنده : حیدر کاشف
