در دنیای امروز که قدرت در دست «تصویر» است، بازنمایی هنرمندانه وقایع دینی بهویژه غدیر خم، فراتر از یک خلق اثر و یک ضرورت تمدنی است.
خبرگزاری مهر- گروه هنر- آزاده فضلی؛ واقعه غدیر خم به عنوان یکی از کلیدیترین و باشکوهترین لحظات تاریخ اسلام، همواره منبع الهام بزرگی برای هنرمندان نقاش، تصویرگر و خوشنویس ایرانی و شیعی بوده است. در نگاه هنرمندان، غدیر تنها یک واقعه تاریخی نیست، بلکه تجلیگاه نور، ولایت و پیوند آسمان با زمین است. نقاشان با بهرهگیری از نمادهایی چون دستهای گرهخورده در هم، نوری که از چهرهها ساطع میشود و فضای بیابانی که با حضور فرشتگان تقدس یافته است، تلاش میکنند تا ابهت معنوی این پیمان الهی را به تصویر بکشند.
در آثار هنرمندان معاصر، بهویژه در مکتب نگارگری و نقاشی قهوهخانهای، واقعه غدیر با جزئیات ظریف و رنگهای نمادین روایت شده است. برای مثال، استفاده از رنگ سبز به نشانه سیادت و ولایت و رنگهای گرم برای نشان دادن شور و اشتیاق جمعیت حاضر در «جُحفه»، به اثر عمق میبخشد. هنرمندانی چون زندهیاد محمود فرشچیان در آثار خود با رویکردی اشراقی، لحظه بالا رفتن دست حضرت علی (ع) توسط پیامبر اکرم (ص) را چنان با ظرافت و حرکت ترسیم میکنند که بیننده گویی در میان آن موج خروشان جمعیت حضور دارد و شاهد نزول برکات الهی است.
تصویرگران مدرن نیز با استفاده از تکنیکهای دیجیتال و سبکهای انتزاعی، سعی کردهاند مفهوم ولایت و اکمال دین را به زبان امروز بازسازی کنند. در این آثار، تمرکز بیش از آنکه بر فرمهای رئالیستی باشد، بر انتقال مفهوم عدالت و هدایت متمرکز است. نقاشیهای بزرگ دیواری و پوسترهای گرافیکی که در ایام عید غدیر شهرها را مزین میکنند، نشاندهنده پویایی این موضوع در ذهن هنرمندانی است که غدیر را عیدِ بزرگِ تداومِ رسالت میدانند و با قلم خود، بیعت با ولایت را در حافظه تصویری جامعه ماندگار میسازند.
لزوم توجه هنری به واقعه غدیر، فراتر از یک ثبت تاریخی ساده، یک ضرورت تمدنی و هویتی است. در عصری که قدرت در دست «تصویر» است، لزوم اهمیت پرداختن هنرمندانه به غدیر احساس میشود. در فضای رسانهای امروز، تصویرسازیهای نادرست از اسلام بسیار است. توجه هنری به غدیر، فرصتی است تا چهره رئوف، مقتدر و عادلانه حضرت علی (ع) و پیامبر اکرم (ص) به نمایش گذاشته شود. هنر میتواند با ارائه روایتی نو و هنرمندانه، روایتهای تکبعدی یا تحریفشده تاریخی را به حاشیه براند و شکوه این پیمان را به رخ بکشد.
نسل جدید (زد و آلفا) ارتباط عمیقی با رسانههای دیداری، گرافیک مدرن، انیمیشن و هنرهای دیجیتال دارد. اگر غدیر در قالب این هنرهای نوین بازتعریف نشود، ارتباط نسل جوان با این ریشه هویتی ضعیف خواهد شد. لزوم توجه هنری در اینجا به معنای «بهروزرسانی پیوند نسلها» با مفهوم ولایت است. لزوم توجه به غدیر از این جهت احساس میشود که هنر تنها راهی است که میتواند شکوهِ غایب در متون را به شهودِ حاضر در برابر چشمهای مخاطبان تبدیل کند. غدیر برای ماندگاری در جهان معاصر، بیش از هر چیز به قلمموی هنرمندان نیاز دارد.
هنرمندان در آثار خود، تلاش میکنند پلی میان «رئالیسم معاصر» و «تجلیات عرفانی» برقرار کنند. این آثار در موضوع غدیر، تنها بازسازی یک واقعه تاریخی نیستند بلکه تلاشی برای به تصویر کشیدن «حس ولایت» و «شکوه الهی» هستند. یکی از بارزترین ویژگیهای آثار هنرمندان نگارگر و نقاش، استفاده هوشمندانه از رنگ و نور قدسی است، به صورتی که نور و رنگ «معنابخش» میشوند. آنها سعی میکنند لحظه بیعت را نه فقط یک دستور سیاسی اجتماعی، بلکه به صورت یک پیوند عاشقانه و قلبی به تصویر بکشند.
در ادامه، نام برخی از هنرمندان ایرانی در حوزههای نقاشی، نگارگری، گرافیک و خط و خوشنویسی را که آثار ماندگاری درباره واقعه غدیر خلق کردهاند، برمیشمریم. این هنرمندان هر کدام از زاویه دید خود از عرفان نگارگری تا حماسه نقاشی رئالیستی و صراحت گرافیک سعی کردهاند ابعاد مختلف واقعه بزرگ غدیر را برای نسلهای مختلف ماندگار کنند.
تابلوی نقاشی قهوهخانهای «شبیه غدیر خم» که توسط خود نقاش این اثر به این نام نامگذاری شده است، به لحاظ مضمون و محتوا مربوط به واقعه غدیر خم است و محتوای این اثر به لحاظ ظرافت و افرادی که در آن نقاشی شدهاند و همچنین کتیبهها، نقشونگارها و روش نقاشی بسیار باارزش و حائز اهمیت است.
این تابلو با قدمت ۱۶۵ ساله، در سال ۱۲۷۷ هجری قمری به سفارش سهراب خان تقدسی از رجال دوره قاجار، توسط استاد حاجی فارسی نقاشی شده است و خوشنویسی کتیبههای این اثر توسط احمد بن شیخ حسین المشهدی انجام شده است.
این اثر بعد از اتمام نقاشی، توسط سهراب خان تقدسی به حرم مطهر حضرت معصومه (س) اهدا شده و در بیوتات حرم مطهر بوده تا اینکه در ابتدای دهه هفتاد به موزه حضرت معصومه (س) منتقل شد که به دلیل آسیبدیدگیهای شدید قابلیت نمایش نداشت.
زندهیاد محمود فرشچیان، نامآورترین چهره نگارگری معاصر، تابلوی مشهور «غدیر» را در سال ۱۳۸۵ خلق کرد. در این تابلو، او با استفاده از خطوط دورانی و پرتحرک که امضای سبک اوست، لحظه معرفی امام علی (ع) را به تصویر کشیده است. چهره پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) از پشت سر دیده میشود و در هالهای از نور قرار دارد تا قداست آنها حفظ شود. حضور فرشتگان در میان جمعیت و ترکیببندی دایرهوار اثر، نشاندهنده پیوند آسمان و زمین در این لحظه تاریخی است.
حسن روحالامین با سبک خاص خود که ترکیبی از رئالیسم کلاسیک و شکوه باروک است، آثار متعددی درباره غدیر دارد که یکی از معروفترین آنها تابلوی «بیعت» است.
آثار او بسیار سینمایی و حماسی هستند. او برخلاف نگارگران، جزئیات چهرهها، میمیک انسانها و فضای گرم و پرگردوغبار بیابان را با دقت بسیار ترسیم میکند. در آثار او، غدیر نه یک تصویر ایستا، بلکه یک حادثه زنده و پرجنبوجوش است که بیننده را در مقابل عظمت واقعه قرار میدهد.
نقاشی دیجیتال «فهذا علی» که به سفارش عتبه مقدس علوی برای نصب بر دیوار حرم مولی الموحدین امیر المومنین علی علیه السلام به مناسب ایام عید غدیر در ذیالحجه ۱۴۴۵ خلق و نقاشی دیجیتال «بعثت در غدیر» که به مناسبت عید سعید غدیرخم بر دیوار حرم حضرت علی (ع) نصب شده است، از جمله دیگر آثار غدیری حسن روحالامین است.
رضا بدرالسماء هنرمند نگارگر اصفهانی نیز دیگر هنرمندی است که آثاری با جزئیات بسیار ظریف در مورد غدیر خلق کرده است که از جمله آنها میتوان به «جشن ولایت»، «اکمال دین» و «مجموعه خط نگاره اذان» اشاره کرد.
بدرالسماء در آثار غدیری خود از رنگهای بسیار روشن و شفاف استفاده میکند. او واقعه غدیر را در قالب یک «شجره طیبه» یا در ساختارهای هندسی اسلیمی تصویر میکند که نشاندهنده نظم الهی در این واقعه است. آثار او بیشتر جنبه عرفانی و نمادین دارند.
مسعود نجابتی هنرمند طراح گرافیک و تایپوگرافیست، از دیگر هنرمندان پرکار در زمینه غدیر است و آثار زیادی در قالب پوستر و نشانواره (لوگو) برای غدیر طراحی کرده است.
نجابتی با استفاده از خط معلی و ثلث و ترکیب آن با گرافیک مدرن، آثاری خلق کرده که در عین سادگی، مفهوم «ولایت» را به خوبی منتقل میکنند. کارهای او بیشتر در فضای عمومی و بیلبوردهای شهری دیده میشود و توانسته است غدیر را با زبان بصری امروز به مخاطب معرفی کند.
زندهیاد حبیبالله صادقی از پیشگامان نقاشی انقلاب بود که واقعه غدیر را در تعدادی از آثار خود جای داده بود. آثار او غالباً نمادین و سمبولیک هستند. او در نقاشیهای مربوط به غدیر، از نمادهای نوری و رنگهای سبز و فیروزهای برای نشان دادن مسیر هدایت استفاده میکرد و تلاش داشت پیوندی میان غدیر و انتظار (ظهور) برقرار کند.
از دیگر هنرمندانی که غدیر در آثارش دیده میشود، علی رضاییان هنرمند خوشنویس برجسته ایرانی است که با بیش از چهار دهه تجربه در زمینه خوشنویسی و آموزش آن، آثار ارزشمندی را خلق کرده است. وی در زمینه خطوط نسخ، ثلث و نستعلیق تبحر داشته و به عنوان مدرس رسمی انجمن خوشنویسان ایران، نسلهای زیادی از هنرمندان خوشنویس را تربیت کرده است.
علی بحرینی هنرمند نقاش بوشهری یکی از چهرههای شناختهشده در نقاشی آئینی و مذهبی ایران است. آثار او دارای ویژگیهای شاخصی است که او را در میان نقاشان معاصر متمایز میکند. بحرینی از سبکهای مختلف برای بیان مفاهیم خود استفاده میکند. سبک او اغلب تلفیقی از هنر واقعگرایانه (رئالیسم) و هنر اصیل ایرانی (نگارگری) را به کار میبرد تا آثاری خلق کند که هم برای مخاطب امروز قابلدرک باشد و هم اصالت ایرانی داشته باشد.
او در خلق تابلوهای مذهبی، صرفاً بر اساس احساسات پیش نمیرود، بلکه تلاش میکند روایتها را بر اساس تاریخنگاریها و منابع معتبر دینی به تصویر بکشد تا اثر دارای سند و ریشه باشد. نقاشی غدیر خم علی بحرینی تلاشی برای پیوند دادن هنر مدرن و سنتی جهت بازنمایی یکی از مهمترین وقایع تاریخ تشیع، با تأکید بر زیباییشناسی بصری و دقت در روایت تاریخی است.
صابر شیخرضایی از جمله هنرمندان گرافیست نسل نو است که نگاهی بسیار مدرن، منسجم و در عین حال وفادار به سنتهای تصویری دینی دارد. آثار او درباره غدیر، به ویژه پوسترها و مجموعههای تصویرسازیاش، ویژگیهای متمایزی دارند که آنها را از آثار کلاسیک جدا میکند.
او مرز میان نقاشی، تصویرسازی و گرافیک را کمرنگ میکند. در آثار غدیری او، ما شاهد نوعی تصویرسازی هستیم که با قواعد پوسترسازی مدرن (مانند استفاده از سطوح تخت رنگی و فرمهای خلاصهشده) ترکیب شده است. او به جای روایت جزئینگارانه (مثل نگارگری)، به سمت سادهسازی فرمها برای انتقال سریعتر مفهوم حرکت میکند. از دیگر ویژگیهای بارز آثار شیخرضایی، استفاده از هندسه دقیق در چیدمان عناصر است. در بیشتر آثار او، معمولاً یک محوریت عمودی یا مرکزی وجود دارد که نمادی از «استواری» و «تکیهگاه بودن» ولایت است. این هندسه باعث میشود اثر در عین هنری بودن، ابهت و رسمیت یک واقعه بزرگ تاریخی را حفظ کند.
